|
Met dank aan auteur Sjaak Swart voor het doorsturen van zijn artikel in Volkskrant van 12 december jl.
'In de maatschappij lijkt het wantrouwen jegens 'de wetenschap' alleen maar te groeien. Dat is verklaarbaar, meent Sjaak Swart, maar er valt best iets aan te doen. '
Twee vaccinatiecampagnes, de eerste dit voorjaar tegen baarmoederhalskanker en de tweede dit najaar tegen de Mexicaanse griep, zijn gestuit op tamelijk grote maatschappelijke weerstand. Experts zagen deze weerstand vaak als emotie en trachtten dit vervolgens te corrigeren met extra informatie over veiligheid, werkzaamheid en de noodzaak van vaccineren. De weerstand tegen vaccinatie is slechts een voorbeeld van een wijder verschijnsel.
We zien ook weerstand tegen wetenschap en technologie in discussies over CO2-opslag in oude gasvelden, over voedseltoevoegingen of over de gevaren van genetische modificatie van voedingsgewassen. Die twijfel wordt vaak gevoed door tegenstrijdige informatie van experts en wetenschappers en door speculaties over commerciële belangen.
Opmerkelijk is dat burgers eigen expertise voorop zetten. Wie http://verontrustemoeders.nl bezoekt, een website over vaccinatieprogramma's, leest: 'Aan u nu om zichzelf hierin in te verdiepen, áchter de dingen te kijken, wat kritischer om te gaan met het eenzijdige aanbod van de overheid.'
Dit beroep op het eigen vermogen om te oordelen over wetenschappelijke kennis past bij het kantelende beeld dat wetenschapsonderzoekers hebben geschetst over wetenschap en technologie in de samenleving. Deze verandering wordt wel, met een knipoog naar de wetenschapshistoricus Thomas Kuhn die ooit de term 'normale wetenschap' muntte, geduid met de term 'postnormale wetenschap'. Anderen gebruiken de term 'gecontextualiseerde wetenschap' vanwege de invloed van de maatschappelijke context of omstandigheden.
Die invloed is divers. Ten eerste hebben wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen, met name in de levenswetenschappen, vaak een enorme economische en maatschappelijke betekenis. Daardoor kregen overheden en bedrijfsleven behoefte aan sturing en beïnvloeding. In het kielzog hiervan zijn invloedrijke onderzoeksprogramma's ontstaan - vaak in samenwerking met de overheid, grote organisaties en bedrijven - die de researchagenda's van universiteiten en onderzoeksinstituten mede bepalen.
Daarnaast is wetenschap in toenemende mate gecommercialiseerd. Doordat bedrijven veel wetenschappelijk onderzoek financieren, maar ook door het toenemende belang van patenten. Kennis als algemeen nut heeft daarbij plaats gemaakt voor kennis als intellectueel eigendom. Door de toenemende rol van externe partijen wordt de beoordeling van wetenschappelijke kennis in een breder perspectief geplaatst - ook de maatschappelijke kwaliteit telt. Van wetenschappelijke kennis wordt steeds vaker uitzicht verwacht op bijvoorbeeld gezondheidskundige en milieukundige toepassingen. Vaak is bedrijfsmatige en commerciële toepasbaarheid een belangrijk criterium.
Deze verwevenheid van publieke en private belangen heeft een keerzijde: dat voor burgers niet meer duidelijk is in hoeverre het publieke belang meetelt. De burger ervaart wetenschap en technologie als een blok van ondoorzichtige partijen waar men geen greep op heeft, en dat voor hem of haar bepaalt wat goed en niet goed is.
De hierdoor ontstane argwaan wordt ook gevoed door het betere opleidingsniveau. Wetenschappelijke kennis is niet meer het exclusieve domein van wetenschappelijke instituties. De samenleving praat terug en relativeert de autoriteit die wetenschap zo lang had. Het internet maakt het daarbij mogelijk elke argwaan, elke twijfel en onzekerheid met grote snelheid onder twijfelaars te verspreiden, zeker bij zaken die dichtbij staan (gezondheid, leefbaarheid).
Men kan zich afvragen of een extra communicatieoffensief effectief zal zijn, zoals van diverse kanten wordt gesuggereerd. De suggestie van minister Cramer (Voorpagina, 5 december) om ambtenaren te laten meedoen aan internetdiscussies om verontruste burgers op andere gedachten te brengen, zal weinig helpen. Het probleem ziet dieper en heeft te maken met de erosie van wetenschappelijke autoriteit door de weinig transparante verweving van publieke en private belangen.
Hoe dan wel? Dat is lastig. Publiek-private samenwerking in het onderzoek is een gegeven, zeker omdat de Nederlandse overheid voor wetenschappelijke onderzoek weinig geld beschikbaar stelt maar wel toponderzoek eist. In ieder geval zou de aard van de publiek-private financiering en de daaruit voortvloeiende verplichtingen veel transparanter moeten zijn. Daarnaast zou meer aandacht moeten worden besteed aan het betrekken van burgers bij het vaststellen van onderzoeksagenda's.
Vertrouwen in wetenschap en technologie is niet zozeer gebaseerd op kennis zelf, maar op vertrouwen in de wijze waarop zij tot stand komt.
Sjaak Swart werkt bij de Science & Society Group van de faculteit wiskunde en natuurwetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen.
Bron: Sjaak Swart / VK 12/12/09
|
